Rüzgâr Nedir? | Çeşitleri | Yerel Rüzgârlar

Rüzgâr nedir? Rüzgâr çeşitleri nelerdir? Türkiye’de görülen yerel rüzgârlar nelerdir?  

Ruzgar çesitleri

RÜZGÂR NEDİR?

Basınç farkına bağlı olarak, yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru oluşan yatay hava hareketlerine rüzgâr denir.

RÜZGÂR ÇEŞİTLERİ

1) Sürekli Rüzgârlar

a) Alize Rüzgârları

300 enlemleri çevresindeki dinamik YB (yüksek basınç) alanlarından ekvatoral kuşaktaki termik AB (alçak basınç) alanlarına doğru esen rüzgârlardır.

Tropikal Kuşaktaki kıtaların doğu kıyılarına bol yağış bırakırlar.

Ekvatorda yükselen ve troposferin üst kesimlerinden dönencelere doğru alçalan hava akımlarına “Üst (ters) Alizeler” adı verilir.

b) Batı Rüzgârları

300 enlemleri çevresindeki dinamik YB alanlarından 600 enlemleri çevresindeki AB alanlarına doğru esen rüzgârlardır.

Orta Kuşaktaki kıtaların batı kıyılarına bol yağış bırakılar.

600 enlemleri çevresinde Kutup Rüzgârlarıyla karşılaşarak cephe yağışlarına neden olurlar.

Sıcak su akıntılarının oluşumunda doğrudan, ılıman okyanusal iklimin oluşumunda dolaylı yoldan etkili olurlar.

Orta Kuşaktaki karalarda gözlenen basınç değişimleri, hem yönlerinin hem de etkilerinin farklılaşmasına neden olur.

Türkiye’nin iklim özelliklerini dolaylı yoldan etkilemektedir.

c) Kutup Rüzgârları

Kutuplardaki termik YB alanlarından 600 enlemleri çevresindeki dinamik AB alanlarına doğru esen rüzgârlardır.

Etkili oldukları bölgelerde sık sık kar yağışına ve tipiye neden olurlar.

Hızları yer yer 150 – 200 km/saat’e kadar ulaşabilmektedir.

2) Mevsimlik Rüzgârlar (Musonlar)

Birbirine komşu geniş kara parçaları ile okyanusların, yıl içinde farklı ısınıp soğumasının etkisiyle oluşan devirli rüzgârlara “Muson Rüzgârları” denir. Dünya’da en belirgin olarak görüldüğü yerler Asya kıtasının güneyi ve doğusudur. (Çin, Japonya, Hindistan vb.)

a) Kış Musonları

Kışın Asya kıtasının iç kesimleri, çevresindeki okyanuslara göre daha çok soğur. Bu nedenle Asya’nın iç kesimleri termik YB alanı, kıtanın çevresindeki okyanuslar ise termik AB alanı durumunda olur. Böylece kışın Asya’nın iç kesimlerinden okyanuslara doğru rüzgârlar eser. Bunlara “Kış Musonu” adı verilir.

Kış Musonları karasal bölgelerden doğdukları için genellikle yağış getirmeyen soğuk ve kuru rüzgârlardır.

b) Yaz Musonları

Yazın Asya kıtasının iç kesimleri, çevresindeki okyanuslara göre daha sıcak olur. Bu nedenle Asya’nın iç kesimleri termik AB alanı, kıtanın çevresindeki okyanuslar ise termik YB alanı durumunda olur. Böylece yazın okyanuslar üzerinden Asya kıyılarına doğru rüzgârlar eser. Bunlara “Yaz Musonu” adı verilir.

Yaz Musonları okyanus üzerinden geldikleri ve hızlı estikleri için genelde şiddetli yağışlara neden olurlar.

NOT:

  • Mevsimlik rüzgârların oluşumunda dünyanın eksen eğikliği ve yıllık hareketinin dolaylı etkisi vardır.
  • Muson rüzgârları yaklaşık 6 aylık dönemlerde birbirine ters yönde eser.
  • Dünya’nın en çok yağış alan bölgeleri Muson rüzgârlarının etkisi altındadır.

3) Yerel Rüzgârlar

Genel hava dolaşımının etkisiyle veya yerel ısınma ve soğuma farklılığından kaynaklanan, kısa süreli olarak dar alanlarda etkili olan rüzgârlara “yerel rüzgâr” denir.

a) Meltemler

Günlük sıcaklık ve basınç farklılıklarına bağlı olarak oluşan devirli rüzgârlardır. Oluşumlarında Dünya’nın eksen hareketinin dolaylı etkisi bulunur. Bu rüzgârlar özellikle Orta Kuşak’ta ve yazın eserler. Havayı serinletir ve yağış getirmezler.

Meltemler kendi arasında kıyı meltemleri ve dağ – vadi meltemleri olmak üzere ikiye ayrılır. Kıyı meltemleri gündüz saatlerinde denizden karaya doğru, gece saatlerinde ise karadan denize doğru eser. Dağ meltemleri geceleyin dağlardan vadilere doğru, vadi meltemleri ise gündüz saatlerinde vadilerden dağlara doğru eser.

b) Sıcak Yerel Rüzgârlar

Genel olarak enlem faktörlerine bağlı olarak ekvatordan kutup yününe doğru esen sıcak karakterli rüzgârlardır. Bunlardan başlıcaları;

Sirokko: Afrika’nın kuzeyindeki dinamik yüksek basınç alanlarında bulunan Libya, Tunus ve Cezayir’den güney kıyılarına doğru esen sıcak ve kuru rüzgârlardır.

Hamsin: Mısır’dan Akdeniz’in doğusuna doğru esen sıcak ve kuru rüzgârdır. Akdeniz üzerinden geçerken aldığı nemi Akdeniz’in kuzey kıyılarına yağış olarak bırakırlar.

Samyeli: Suriye ve Irak’ta etkili olan rüzgârlardır. Türkiye’de Keşişleme adını alır. Yağış getirmeyen kuru rüzgârlardır.

Kıble: Türkiye’ye güneyden gelen sıcak karakterli rüzgârlardır.

Lodos: Akdeniz üzerinden geçip Akdeniz ve Ege kıyılarında etkili olan rüzgârlardır.

Föhn: Bir dağ yamacında yükselip nemini bırakıp diğer yamaçtan kuru olarak aşağılara doğru esen rüzgârlardır.

c) Soğuk Yerel Rüzgârlar

Genel olarak enlem faktörüne bağlı olarak kutuplardan ekvator yönüne doğru esen soğuk karakterli rüzgârlardır. Başlıcaları;

Mistral: Fransa’dan Akdeniz’e doğru esen soğuk rüzgârlardır.

Bora: Adriyatik Denizinin kuzeyinden Dalmaçya kıyılarına doğru esen rüzgârlardır.

Krivetz: Romanya’dan Karadeniz’e doğru esen soğuk rüzgârlardır.

Etezyen: Ege Kıyılarına doğru kuzeyden esen soğuk rüzgârlardır.

Karayel: Türkiye’ye kuzeybatıdan esen rüzgârlardır.

Yıldız: Kış mevsiminde kuzeyden Karadeniz ve Marmara’ya doğru esen soğuk ser rüzgârlardır.

Poyraz: Kuzeydoğudan Karadeniz ve Marmara’ya doğru esen soğuk fırtına şeklinde esen rüzgârlardır.

4) Fırtınalar    

Tropikal kuşakta ani basınç düşmesi ile oluşan çok şiddetli rüzgârlardır. Fırtınalar bazen 300 – 400km çapında bir sahayı etkisi altına alır ve saatteki hızı 250 km’yi bulabilir.

Bu fırtınalardan;

Hint Okyanusunda esenlere tropikal siklon,

Meksika ve çevresinde esenlere hurricane,

Batı Pasifikte esenlere tayfun denir.

Tornadolar ise diğer fırtınalardan farklı olarak karalar üzerinde oluşurlar.

Türkiye’de Görülen Başlıca Yerel Rüzgârlar

Türkiye’de görülen başlıca yerel rüzgârlar şunlardır;

a) Kıyı Meltemleri

En çok Ege ve Akdeniz kıyılarında görülen bu rüzgârlar, yazın etkili olmakta ve havayı serinletmektedir.

b) Karayel

Kuzeybatıdan esen soğuk ve kuru bir rüzgârdır. En çok Marmara ve Karedeniz bölgelerinde etkili olur.

c) Yıldız

Kuzeyden esen soğuk ve şiddetli bir rüzgârdır. En çok Karadeniz ve Marmara bölgelerinde etkili olur.

ç) Poyraz

Kuzeydoğudan esen soğuk ve kuru bir rüzgârdır. En çok Marmara, Karadeniz ve Doğu Anadolu’da etkili olur.

d) Kesişleme

Güneydoğudan esen sıcak ve kuru bir rüzgârdır. Güneydoğu Anadolu’da etkili olan aynı yönlü rüzgârlara ise “samyeli” adı verilir.

e) Kıble

Güneyden esen sıcak bir rüzgârdır. En çok Akdeniz bölgesinde etkili olur.

f) Lodos

Güneybatıdan esen bu rüzgâr kışın ılık ve nemli, yazın sıcak ve nemli eser. En çok Akdeniz, Ege ve Marmara bölgelerinde etkili olur.

g) Föhn

Sıcak ve kurutucu bu rüzgârlara en çok kışın Doğu Karadeniz kıyılarında rastlanır.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir