Öykü (Hikâye) Nedir? | Özellikleri | Türleri

Öykü (hikâye) nedir? Öykü türünün özellikleri nelerdir? Öykü çeşitleri nelerdir? Türk edebiyatında öykü hakkında bilgiler.

Öykü (Hikâye) Nedir

ÖYKÜ (HİKÂYE) NEDİR?

Olmuş ya da olması mümkün olayların yer, zaman, kişi unsurlarına dayanarak fazla ayrıntıya girmeden anlatan sanat eserine öykü denir. Edebiyatımızda öykü, bugüne gelinceye kadar birçok aşamadan geçmiştir ve bu nedenle öykünün değişik tanımları yapılmıştır.

ÖZELLİKLERİ

  • Hikâyede olay tek, kişi kadrosu az, zaman dardır. Bu yönleriyle roman ve diğer anlatı türlerinden ayrılır.
  • Hikâyede yapı unsurları olay, kişi, yer ve zamandır.
  • Öyküde konu gerçek yaşamdan alınır. Çevre, genellikle betimlemelerle (tasvir) verilir.
  • Yaşamın bir kesitinde odaklaşır, yoğunlaşır; anlattığı kişiye, olaya, duruma belirli bir dünya görüşü açısından yorum getirilir.
  • Öykü türü edebiyatımıza Tanzimat Dönemi’nde girmiştir.
  • Dünya edebiyatında öykü türünün ilk örneklerini Boccacio, “Decemeron” öyküleriyle vermiştir. Bizde Ahmet Mithat Efendi’nin “Letaif-i Rivayet” i ilk öykü kitabıdır. Batılı anlamda ilk öykü ise Samipaşazade Sezai’nin “Küçük Şeyler” adlı öyküsüdür.

ÖYKÜNÜN ÖGELERİ

Öyküde Anlatıcı

Öyküde yoğun, özlü bir anlatım esastır; dil ve anlatım yazarın başarısını belirleyen en önemli ögedir. Öyküde anlatan kişi, çeşitli anlatım yöntemleri kullanabilir. Yazar, anlattıklarını kendi benine indirgeyerek anlatabilir. Bu durumda çevresindeki kişileri, bu kişilerin duygu ve düşüncelerini anlatıcının gözüyle görürüz. Bu yöntemle “birinci kişili anlatıcı” denir. Kimi zaman yazar bir gözlemci gibi davranır. Öykü ile okuyucu arasına girmez. Buna da “üçüncü kişili anlatıcı” denir.

Öyküde Olay ve Durum

Yazarın öyküde anlattıklarına olay ve durum denir. Olay ve durum öyküyü oluşturan asıl ögedir. İnsan ve yaşamıyla ilgili her konu bir olaydır.

Öyküde Kişi ve Karakterler

Edebi ürünlerin temel amacı insanı anlatmaktır. Bu yüzden insansız bir öykü düşünülemez. Öykü kişileri genellikle tek boyutlu olarak ele alınır, kişilik özelliklerine ayrıntılı olarak değinilmez. Genellikle öyküde kişi sayısı sınırlıdır, romana oranla daha azdır.

Öyküde Zaman ve Mekân

Öyküdeki olaylar belli bir yerde ve zamanda geçer. Olay ve durum, yer ve zaman ögesinden bağımsız düşünülemez. Olay değiştikçe yer ve zamanda da değişmeler olur. Yer ve zaman ögesi anlatılan olay ya da duruma sıkı sıkıya bağlıdır. Bu bakımdan yer ve zaman kavramları sınırlıdır, romandaki kadar geniş ve değişken değildir.

ÖYKÜ TÜRLERİ

Ögelerinin düzenlenişi yönünden öyküler iki türlüdür:

a) Olay Örgüsü

Bir olay üzerine temellendirilen öykü türüdür. Bu tür öyküde yazar okuyucuyu “çarpıcı” bir olayla öyküye bağlamaya çalışır. Olaylar serim, düğüm, çözüm şeklinde planlı anlatılır.

Olay öyküsünün dünya edebiyatındaki öncüsü Fransız sanatçı Maupassant’tır. Dünya edebiyatından bu öykü anlayışına “Maupassant tarzı öykücülük” adı verilir. Olay öyküsünün edebiyatımızdaki temsilcisi Ömer Seyfettin’dir. Reşat Nuri Güntekin, Refik Halit Karay, Yakup Kadri Karaosmanoğlu bu tarz öykücülüğün önemli sanatçılarındandır.

b) Durum / Kesit Öyküsü

Olay değil, hayatın bir kesiti ön plandadır. Duygu, tahlil ve gözlem önemlidir. Bu tür öyküde yazar, ya yaşamdan okuyucuya bir kesit sunar ya da bir insanlık durumunu belli bir ortam içinde aktarır. Bu öykülerde belli bir kişi olmadığı gibi belli olaylar da çoğu kez yoktur.

Dünya edebiyatında A. Çehov; bizde Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal bu türün en önemli temsilcileridir. Bu öykü anlayışına “Çehov tarzı öykücülük” de denir.

c) Modern Öykü

İnsanların her gün gördükleri fakat düşünmedikleri bazı durumların gerisindeki gerçekleşir, hayaller ve bir takım olağanüstülüklerle gösterilir. Kurucusu Franz Kafka’dır. Bizdeki en önemli temsilcisi Haldun Taner’dir.

TÜRK EDEBİYATINDAN ÖYKÜ

  • Öykü türü Türk edebiyatına Tanzimat Dönemi’nde girmiştir.
  • İlk öykü örnekleri Ahmet Mithat’ın yazdığı Letaif-i Rivayât adlı eserdir.
  • Batılı anlamda ilk öykü örnekleri Sami Paşazade Sezai’nin Küçük Şeyler adlı eseridir.
  • Türk öyküsü Milli Edebiyat döneminde Ömer Seyfettin ile asıl çıkışını yapmış; Memduh Şevket, Sait Faik, Tarık Buğra, Sabahattin Ali, Haldun Taner gibi sanatçılarla iyice gelişmiştir.

19 comments

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir