Deneme Nedir? | Özellikleri | Örnek

Deneme nedir? Deneme türünün özellikleri nelerdir? Deneme çeşitleri nelerdir? Deneme hakkında bilgiler, Deneme örneği.

Deneme nedir

DENEME NEDİR?

Özgürce seçilen bir konuda yazarın kesin sonuçlara varmadan, görüş ve düşüncelerini kendi kendisiyle konuşur gibi anlattığı yazı türüdür. Bu türe önceleri “kalem tecrübesi” adı da verilmiştir.

Amaç;

Denemenin amacı, salt bilgi vermek ya da düşünceyi kanıtlamak değildir. Özgür düşünmeye ortam hazırlamaktır.

DENEMENİN ÖZELLİKLERİ

  • Deneme yazarı, iddiasız ve ispatsız kendi duygu ve düşüncelerini araştırır, eleştirisini teklifsiz ve samimi bir dille yapar.
  • Deneme, toplumu ilgilendiren hemen her konuda yazılabilir. Bunlar edebiyat, siyaset, hayat, gurbet, ölüm, sanat, felsefe, şiir vb. olabilir. Böylece deneme konularına bir sınır çizmek kolay değildir.
  • Denemede gelişigüzellik vardır. Bu gelişigüzellik, bir düzen içindedir.
  • Kişiselliğin en fazla ön plana çıktığı yazı türüdür.
  • Düşüncelerin kanıtlanma zorunluluğu yoktur.
  • Samimi bir üslup benimsenir.
  • Denemeler, toplumsal konulardan daha çok kişisel konulara, soyut dünyalara ve iç hesaplaşmalara daha yakındır. Bu yönüyle fıkradan ayrılır.
  • İçten ve akıcı bir dil vardır.
  • Genellikle birinci kişi ağzına dayalı bir anlatım kullanılır.
  • Konuşma havası içindedir.
  • Anlatımda öznellik vardır.
  • Deneme okuyucusu, aynı konu ve aynı metin içindeki zıt düşünceleri, birbiriyle karşılaştırır, buradan bir sonuca varmaya çalışır.
  • Deneme türünün kurucusu Fransız edebiyatı yazarlarından Montaigne’dir. Aynı zamanda Batı edebiyatının da en büyük düşünürüdür.

Montaigne’in izinden yürüyen denemelerin büyük bölümü denemeyi “ben” in ülkesi sayagelmişlerdir. Kendi iç dünyalarını katmışlar yazdıklarına. Burnu denemenin “olmazsa olmaz koşulu” saymışlar.

KONULARINA GÖRE DENEMELER

Konularına göre denemeleri üç grubu ayırılır:

a) Kişisel duyarlılık ve dikkati konu alan denemeler: Bu denemeler kişinin kendini sorguladığı denemelerdir.

b) Öğretici – Eleştirel Denemeler: Bu denemeler eleştiriye yakın bireyin toplumun eksik ve yanlışlarıyla kimi yapıt ya da sanatçılarla ilgili bireysel düşünceleri içerir.

c) Toplumsal ve felsefi konularda bireysel düşünceyi anlatan denemeleri: Bu tür denemeler düşünce yönü ağır basan bireyi ve yaşamı sorgulayan denemelerdir.

DÜNYA EDEBİYATINDA DENEME

Denemenin ilk örneklerini Fransız yazar Montaigne vermiştir. Daha sonra İngiliz yazar Bacon ve Charles Lamb bu türü geliştirmiştir. Bunlarında yanı sıra; Andre Gide, Alain, Miguel Dunamuno ve R. Maria Rilke bu türün önemli temsilcileridir.

TÜRK EDEBİYATINDA DENEME

Deneme, Türk edebiyatına ilk olarak Servet-i Fünûn döneminde girmiştir. Edebiyatımızda bu türün ilk örneğini Ahmet Haşim vermiştir. Cumhuriyetle birlikte önemli bir gelişme kaydetmiştir. Bu türün yazarları: Falih Rıfkı Atay, Salah Birsel, Sabahattin Eyüboğlu, Necip Fazıl Kısakürek, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Mehmet Kaplan, Ahmet Rasim, Ruşen Eşref Ünaydın, Suut Kemal Yetkin, Hasan Ali Yücel, Cemil Meriç… sayılabilir.

Edebiyatımızda başlıca deneme yapıtları ve yazarları:

Nurullah Ataç: Karalama Defteri, Günlerin Getirdiği

Ahmet Haşim: Bize Göre, Gurebahane-i Laklakan

Ahmet Hamdi Tanpınar: Beş Şehir

Suut Kemal Yetkin: Denemeler

DENEME ÖRNEĞİ

Arama Sevgisi

Demokritos sofrasına gelen incirleri yerken bir bal kokusu almış ve hemen bir araştırmadır başlamış kafasında, o güne dek incirlerinden almadığı bu koku nerden gelebilir diye. Merakını gidermek için kalkmış sofradan, incirlerin toplandığı yeri görmeye gitmek istemiş. Sofradan niçin kalktığını duyan hizmetçi kadın gülmüş: Boşuna zaman kaybetmeyin, demiş; incirleri bal çanağına koymuştum toplarken. Demokritos’un canı sıkılmış bu araştırma fırsatını kaçırdığı, bir merak konusu elinden alındığı için. Hadi be sen de, demiş hizmetçi kadına, keyfimi kaçırdın; ama ben yine de bal kokusu incirde kendiliğinden varmış gibi nedenini araştıracağım. Böyle demiş ve yanlış, kendi varsaydığı bir etkiye doğru nedenler bulmaktan geri kalmamış. Ünlü ve büyük bir filozofun bu hikâyesi, sonunda bir kazanç umudu olmaksızın, bizi seve seve bir şeylerin ardına düşüren araştırma tutkumuzu apaçık anlatıyor. Plutarkhos’un anlattığı buna benzer bir örnekte de adamın biri arama zevkini yitirmemek için kuşkulandığı gerçeğin kendisine söylenmesini istemez: Kana kana su içme zevkini yitirmemek için hekimin kendisini sıtmadan kurtarmasını istemeyen hasta gibi.

Tıpkı bunun gibi, ruhun her türlü beslenişinde zevk çok kez tek başınadır, hoşumuza giden her şey besleyici ya da sağlığa yararlı değildir. Düşüncemizin bilimden aldığı da, ne karın doyurduğu, ne de sağlık getirdiği halde hazdır yine de.                                                                                                                                                                    Denemeler / Montaigne

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir