Eleştiri Nedir? | Özellikleri | Türleri

Eleştiri nedir? Eleştirinin özellikleri nelerdir? Eleştiri türleri nelerdir? Tür edebiyatında eleştiri yazarları.  

ELEŞTİRİ NEDİR?

Bir sanat eserinin özünü, yapısını, olumlu ve olumsuz yanlarını anlatan, bununla okuyucuda bir bakış açısı oluşturmak istenen yazı türüne eleştiri denir.

Bir sanat, yazın ya da düşünce yapıtıyla onu okuyacaklar arasında bir köprüdür eleştiri. İşlevi de büyük ölçüde bu köprülük görevini gerektiği gibi yerine getirmesine bağlıdır. İşlevi de büyük ölçüde bu köprülük görevini gerektiği gibi yerine getirmesine bağlıdır.

Tanzimattan önce de “tenkit” adı altında yazılar yazılmıştır ancak edebi eleştiri Tanzimat Dönemi’nde ortaya çıkmıştır.

ÖZELLİKLERİ

  • Eleştiri, sanat eserinin değerinin daha iyi anlaşılması için gereklidir.
  • İyi bir eleştiri ön yargısız, nesnel ve esere bağlı olmalıdır.
  • Tartışmacı anlatıma yer verilir.
  • Eleştirinin etkili olabilmesi için eserden alınan örneklerle somutlaştırılması gerekir.
  • Eleştiri yazarına eleştirmen adı verilir.
  • Kişinin kendisini eleştirecek tarzda yazdığı eleştirilere otokritik ya da özeleştiri denir.
  • Eleştirinin üç temel boyutu vardır; açıklama, inceleme, değerlendirme.
  • Türk edebiyatında ilk eleştiri örneklerine divan edebiyatında bir tür biyografik eser olan “tezkire”lerde rastlanır. Bunun en güzel örneklerini 16. yüzyılda yaşayan Latifi, tezkiresinde vermiştir.
  • Namık Kemal tarafından yazılan “Lisan-ı Osmaninin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazatı Şamildir” edebiyatımızda batılı anlamda ilk eleştiri yazısı, Tahrib-i Harabat da Batılı anlamda yazılan eleştiri kitabıdır.

ELEŞTİRİ TÜRLERİ

1) Eleştirmenin Tavır ve Tutumuna Göre

a) Öznel Eleştiri

Kişisel görüş ve beğenilerin ön planda tutulduğu güzel, çirkin, çağdaş, çağdışı, güçlü, güçsüz… gibi nitelikler kullanılır.

b) Nesnel (Bilimsel) Eleştiri

Bu eleştiride eleştirmen, duygu ve yoruma girmeden bilimsel eleştiri kuramına uygun olara açıklama, inceleme ve çözümlemelerden yararlanarak eleştiri yapar. Söylediklerini kanıtlara, belgelere dayandırır.

2) Konularına Göre Eleştiriler

a) Okura Dönük Eleştiri

Bu tür eleştiride eleştirmen, kendini okuruyla özdeşleştirir. Bir okur olarak yapıt ve yaratının kendi üzerinde yarattığı etkiyi eleştirinin çıkış noktası yapar. Bu tür eleştiriye izlenimci eleştiri de denir. Belirli bir ilke ve kuralları olmayan bu eleştiride tek ölçüt eleştirmenin beğenisidir. Bu yönüyle eleştirel denemeye yakın bir türdür.

b) Topluma Dönük Eleştiri

Bu tür eleştiride eleştirmen bir yazın ürününü oluşumunu etkileyen tarihsel ve toplumsal koşulları bulmaya, bunlar yardımıyla yapıtı açıklamaya yönelir. Eleştirmen yapıtının yaratıldığı tarihsel ve toplumsal koşulları ölçüt olarak kullanır. Kullandığı ölçütün türüne göre de topluma dönük eleştirinin birtakım türleri vardır. Bu türler şunlardır:

1) Tarihsel Eleştiri

Eleştirmenin yazın tarihinin verilerinden yararlanarak sanat yapıtını değerlendirdiği eleştiri türüdür. Bu eleştiride eleştirmen yazarın yaşam öyküsü ve o dönemin başka yapıtlarıyla da eleştirisini zenginleştirir.

2) Toplum Bilimsel Eleştiri

Bu tür eleştiride eleştirmen yapıta toplumsal bir belge gözüyle bakar. Yapıtı estetik açıdan değil yaratıldığı dönemi toplumsal boyutlarıyla yansıtıp yansıtmadığı açısından değerlendirir.

c) Sanatçıya Dönük Eleştiri

Bu tür eleştiride eleştirmen yapıtı açıklamak, aydınlatmak için sanatçının yaşamını çıkış noktası yapar. Bunun için sanatçının kişilik özelliklerini, psikolojisini inceler.

ç) Yapıta Dönük Eleştiri

Bu tür eleştiride eleştirmen metnin yapısını, bu yapıyı oluşturan ögeleri kavrayıp açıklamaya çalışır. Başka bir deyişle sanatçı seçtiği konuyu işleyip öze ya da içeriğe dönüştürürken nasıl bir yol izlemiş? Yapıtın dokusunu oluşturan ögeler nasıl verilmiş? Eleştirmen bu sorular üzerinde düşünür. Bunlar bir bütün olarak değerlendirir.

TÜRK EDEBİYATINDA ELEŞTİRİ YAZARLARI VE ESERLERİ          

Edebiyatımızda bazı önemli eleştiri yazarları ve eserleri şunlardır:

  • Recaizade Mahmut Ekrem: Takdir-i Elhan
  • Muallim Naci: Demdeme
  • Ziya Paşa: Zafername
  • Namık Kemal: Tahrib-i Harabat, Takip
  • Hüseyin Cahit Yalçın: Kavgalarım
  • Ali Canip Yöntem: Milli Edebiyat Meselesi ve Cenap Bey’le Münakaşalarım
  • Orhan Şaik Gökyay: Destursuz Bağa Girenler
  • Neyzen Tevfik: Hiç, Azab-ı Mukaddes

4 comments

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir