Tiyatro Nedir? | Çeşitleri

Tiyatro nedir? Tiyatro çeşitleri nelerdir?

Tiyatro nedir

İnsan yaşamını söz ve eyleme dayanarak anlatan sahne sanatına tiyatro denir. Tiyatronun temelleri eski Yunan edebiyatına dayanır. Bağ bozumu Tanrısı Dionysos adına düzenlenen dinsel törenlerden doğan tiyatro, Yunanca “temsil edilen eser” anlamındaki “theatron” sözcüğünden gelmektedir.

Yazar, eser, oyun ve seyirci olmak üzere dört unsur üzerine kurulması yönüyle roman, hikâye gibi diğer yazınsal türlerden ayrılır.

Başlıca tiyatro terimleri şunlardır:

Senaryo: Tiyatroyu oluşturan metin.

Perde: Tiyatro metninin ana bölümlerinden her biri.

Sahne: 1. Tiyatro oyunlarının sergilendiği yer. 2. Her perde içinde kişilerin oyuna dahil olup oyundan çıkmasıyla oluşan bölüm.

Dekor: Sahnelenen metnin yazıldığı yerin, geçtiği çağın özelliklerine uygun eşya, döşeme.

Diyalog: Kişilerin karşılıklı konuşması.

Monolog: Kişinin tek başına konuşması.

Tirad: Tiyatro oyununda oyuncuların birbirine karşı bir defada söylediği uzun ve coşkulu sözler, parça.

Jest: Tiyatro oyuncularının anlamlı yüz ifadeleri.

Pandomima: Yalnızca el, yüz ve beden hareketleriyle oynanan sözsüz oyun.

Fars: Toplumdaki düzensizlikleri alaycı bir anlatımla eleştiren oyun.

Feeri: Kişileri cin, şeytan, melek olan oyunlaştırılmış masal.

Melodram: Müzik eşliğinde sahnelenen, duygusal ve hareketli olaylara dayanan tiyatro türü.

Myster: Hristiyanlık ile ilgili olayları konu edinen, dini sevdirme amacı taşıyan seyirlik kilise oyunu.

Opera: Trajedi veya dramların sözlerinin bestelenmesiyle oluşturulan müzikli tiyatro.

Operet: halk için yazılan, eğlenceli, hafif konulu, içinde bestesiz konuşmalar bulunan sahne eser.

Bale: Sahne eserindeki konunun müzik ve dansla canlandırıldığı sözsüz tiyatro oyunu.

Revü: Çeşitli dans ve oyunlardan oluşmuş, zengin görünümlü (gösterişli) sahne gösterisi.

Parodi: Ciddi sayılan bir eserin bir bölümü veya bütününü alaya alarak, biçimini bozmadan ona bambaşka bir özellik vererek biçimle öz arasındaki bu ayrılıktan gülünç etki yaratan oyun türü.

Vodvil: Birbirine gevşek bağlarla bağlı bölümlerden kurulan, taşlamalara (eleştirilere) dayanan, ezgili oyun.

Müzikal: Müzik eşliğinde sergilenen film veya tiyatro oyunu.

Komedi Müzikal: Vodvil ya da komedi türü oyunların arasına müzik parçalarının konmasıyla oluşturulan oyun.

TİYATRO TÜRLERİ

1-) Tragedya (Trajedi) Nedir? | Özellikleri

İlk örnekleri M.Ö. 6. yüzyılda eski Yunan edebiyatında görülen, insanları korkutarak ya da üzerek erdemli kılmayı amaçlayan tiyatro türüdür. Tragedyanın başlıca özellikleri şunlardır:

  • Eser baştan sona ağırbaşlı, ciddi bir hava taşır.
  • Acıklı konular işlenir.
  • Erdeme ve ahlaka büyük önem verilir.
  • Konular tarihten ya da mitolojiden alınır.
  • Soylulara ait bir dili vardır. Kaba saba ifadelerle argo sözlere yer verilmez.
  • Kahramanlar tanrılar, tanrıçalar, krallar, soylu kişilerdir.
  • Diyalog ve koro bölümlerinden oluşur.
  • Üç birlik kuralına (yer, zaman, olayda birlik) uygun yazılır.
  • Vurma, yaralama, öldürme olaylarına sahnede yer verilmez.
  • Sophokles, Racine, Corneille… önemli yazarlarıdır.

2-) Komedya (Komedi) Nedir? | Türleri | Özellikleri

Olayların, durumların ve insanların gülünç yönlerini ortaya koyan oyun türüdür. Güldürerek düşündürmeyi amaçlar. Eski Yunan edebiyatında Aristophanes’in Eşek Arıları; Fransız edebiyatında Moliere’nin Gülünç Kibarlar adlı eserleri birer komedya örneğidir.

Komediler 17.yüzyıldan sonra düzyazı biçiminde de verilmeye başlanmıştır.

Konuları bakımından üç türlü komedi vardır:

  • Töre komedisi – Şair Evlenmesi (Şinasi)
  • Karakter Komedisi – Cimri (Moliere)
  • Entrika Komedisi – Scapin’in Dolapları (Moliere)

Komedyalıların Özellikleri Şunlardır:

  • Konular, çağdaş toplum ve günlük hayattan alınır.
  • Kişiler halk arasından seçilir.
  • Kaba ifadeler; öldürme, yaralama gibi olaylar sahnede seyirciye gösterilir.
  • Halkın konuşma diliyle yazılır; soylu bir üslup kaygısı güdülmez.
  • Birbirini izleyen diyalog ve koro bölümlerinden oluşur.
  • Üç birlik kuralına uyulur.

3-) Dram Nedir? | Özellikleri

18. yüzyılda Fransız filozofu Diderot, Beaumarchais ve daha bazı yazarların uzun tragedyaya karşı çıkmaları, günlük olayları işleyen oyunları tercih etmeleri üzerine doğdu. Dram ismini de bu filozoflar verdi. Dram türü oyunlar acıklı ve gülünç olayları bir arada işliyordu. İngiliz yazar Shakespeare klasik tiyatronun üç birlik kuralını hiçe sayan dramlar yazdı. Victor Hugo ise 19. yüzyılda Romantik dramın beyannamesi sayılan Cromwell adlı yapıtının önsözünde bu türün özelliklerini açıkladı.

Romantik dramla birlikte modern tiyatroya geçiş sağlandı. Romantik dramın başlıca özellikleri şunlardır:

  • Üç birlik kuralına uyulmaz.
  • Hem acıklı hem gülünç olaylar işlenir.
  • Olaylar tarihten ya da günlük hayattan alınabilir.
  • Kişiler her sınıf halktan seçilebilir.
  • Yerli özellikleri işlenmesine önem verilir.
  • Her türlü olay sahnede gösterilebilir.
  • Nazım veya nesir biçiminde yazılabilir.

GELENEKSEL TÜRK TİYATROSU

Geleneksel Türk tiyatrosunda birçok oyun türü vardır. Geleneksel Türk tiyatrosunda komedi hâkimdir. Yetenekli oyuncuların doğaçlama esprilerine dayalı oyunlarda güldürünün ardında sert eleştiriler de yer alır.

  • Sözlü olarak aktarılmıştır, yazılı bir metne dayanmaz.
  • Sahne, dekor, kostüm, makyaj vb. yok denecek kadar azdır.
  • İnsanların karşılıklı konuşmalarda birbirlerini yanlış anlamaları ve ortaya çıkan komiklikler tiyatronun konusunu teşkil eder.
  • Kişiler sahneden tipik özellikleriyle kalıplaşmış kişiler olarak karşımıza çıkar.

Geleneksel Türk tiyatrosundaki başlıca oyunlar şunlardır:

1-) Karagöz

Deriden kesilen ve “tasvir” adı verilen bazı şekillerin arkadan ışıklandırılmış beyaz bir perde üzerine yansıtılması esasına dayanan bir oyundur.

Karagöz oyunun başlıca özellikleri şunlardır:

  • Karagöz, halkın ortak ürünüdür (anonimdir). Konuları kimin düzenlediği belli değildir.
  • Oyunun önceden belirlenmiş bir metni yoktur, oyun doğaçlama dayalıdır.
  • Karagöz, cahil halk tipini; Hacivat ukâlâ aydın kesimi temsil eder.
  • Oyunda her meslek, yöre ve sınıftan insan rol alır; kendi şivesiyle konuşturulur. Bu kişilerden bazıları şunlardır: Çelebi (genç mirasyedi), Beberuhi (cüce, aptal), Tuzsuz Deli Bekir (Sarhoş), Efe (Zorba), Zenne (Kadın), Kayserili (Pastırmacı), Arnavut, Acem, Yahudi…
  • Oyun mukaddime (giriş bölümü, Hacivat’ın sahneye gelişi), muhavere (Karagöz’le Hacivat’ın karşılıklı konuşmaları), fasıl (asıl konu, diğer kişilerin de oyuna katıldığı bölüm) ve bitiş (perdeden çekilme) bölümlerinden oluşur.

2-) Ortaoyunu (Kavuklu-Pişekâr)

Sahne olarak kabul edilen, etrafı seyircilerle çevrilmiş bir alanda sergilenen oyundur.

Ortaoyunun başlıca özellikleri şunlardır:

  • Yazılı bir metne dayanmaz, oyun doğaçlamaya dayalıdır.
  • Temel kişileri Pişekâr (Hacivat’ın yerini tutar.) ve Kavuklu (Karagöz’ün yerini tutar.)’dur.
  • Palanga adı verilen etrafı iplerle çevrili yuvarlak bir alanda oynanır. İnsanların görebileceği bir alanda, ortada oynandığı için orta oyunu adı verilmiştir. Meydan oyunu, kol oyunu, taklit oyunu, zuhuri gibi isimlerle de anılır.
  • Oyun karşılıklı konuşmalara ve şive taklitlerine dayalıdır.
  • Karşılıklı konuşmalardaki yanlış anlamalara bağlı olarak güldürü ögesi ön plana çıkar.
  • Ramazan akşamlarında, kır eğlencelerinde, bayramlarda oynanır.
  • Zaman zaman müziğe de yer verilir.
  • Dekor yok denecek kadar azdır.
  • Oyunda farklı uluslardan ve çevrelerden insanlar da yer alır. (Arap, Acem, Frenk, Balama, Kayserili, Ermeni, Yahudi, Zenne…)
  • Ortaoyunu da Karagöz oyunu gibi giriş, muhavere, fasıl ve bitiş bölümlerinden oluşur.

Mukaddime (Giriş): Zurnacının Pişekâr havası çalmasıyla Pişekâr elinde pastasıyla (şakşak) sahneye gelir ve seyircileri selamladıktan sonra zurnacıyla konuşarak oyunun içeriğini açıklar. Daha sonra Kavuklu havasının çalınmasıyla Kavuklu ve Kavuklu arkası gelir. Kendi aralarında konuşmaları ve Pişekâr’ı görmeleriyle bu bölüm biter.

Muhavere (Söyleşme): Kendi içesinde arzbâr ve tekerleme diye iki bölümden oluşur. Kavuklu ve Pişekâr birbirlerini yanlış anladıkları, gülmece unsurunun olduğu bölüme arzbâr denir. Tekerleme bölümünde ise Kavuklu olağanüstü bir olayı başından geçmiş gibi anlatı. Gerçek daha sonradan anlaşılır. Söz ve hüner gösterilen bölümdür.

Fasıl (asıl bölüm): Asıl bölümdür ve genellikle Kavuklu iş arar ya da Pişkâr’ın yanındaki zenne takımı ev arar.

Bitiş: Pişekâr’ın “Her ne kadar sürç-i lisan ettik ise affola!” diyerek diğer oyunun adını ve zamanını bildirip seyircileri selamlayarak sahneden çıktığı bölümdür.

3-) Meddah

Meddah, taklitler yaparak hikâyeler anlatan halk sanatçısıdır. Meddahlık tek kişilik bir gösteri, oyun sayılabilir.

Taklit yeteneğinin ön plana çıktığı meddah, insanların toplandığı ortamlarda (kahvehane gibi) yüksekçe bir yerde sandalyeye oturur. Omzunda bir mendil, elinde bir baston vardır. Mendille bazen terini siler, bazen de mendili başına bağlar, yaşlı bir kadın taklidi yapar.

Meddah, anlatımda her karakteri kendi şivesine göre konuşturur. Onun oyununda perde, sahne, dekor, kostüm bulunmaz. Meddahın anlattıkları genellikle gerçekçi halk hikâyeleridir. Bu oyun meddahın zekâsına, bilgesine, kültürüne, söz söyleme yeteneğine bağlıdır.

Meddah hikâyelerini doğaçlama anlatır.

Meddahlar tarafından 17. Yüzyıla kadar din büyüklerinin menkıbeleri anlatılırken sonradan gerçek hikâyeler, günlük olaylar da anlatılır hale gelmiştir.

Halk hikâyelerinde olduğu gibi söz eşliğinde söylenmez. Olağanüstü kahramanlara yer verilmez.

4-) Köy Seyirlik Oyunları

Köylerde düğün, bayram gibi özel günlerde oynanan ve “köy tiyatrosu” olarak da bilinen oyunlardır. Yazın köy meydanlarında, kışın köy odalarında oynanan ve kökleri eskilere dayanan oyunlardır.

İslamiyet öncesi kültürümüze dayanan bu oyunlar zamanla İslami unsurlarla birleşip bugün ki şeklini almıştır.

Herhangi bir dekora ya da sahneye ihtiyaç duyulmayan dinsel ve toplumsal beklentilerden doğmuş ilkel tiyatrolardır. Sadece oyuna uygun giysiler hazırlanıp giyilebilir.

Seyirci ve oyuncu ayrımı pek yoktur. Köy meydanında oyunu izleyenler yeri geldiğinde oyuna dâhil olabilirler.

Köy seyirlik oyunlarını işledikleri konulara göre şu başlıklara ayırabiliriz:

Günlük yaşam: Kalaycı, berber, tarla sürme

Hayvan: Deve, ayı, tilki

Mevsim ve yıl değişimleri: Köse gelin

Bolluk ve berekt: Soya gezme, koç katımı, cemal oyunu

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir