Akarsu Nedir? | Konu Anlatımı | Hakkında Bilgiler

Akarsu nedir? Akarsular konu anlatımı, Akarsular hakkında bilgiler, Akarsuların özellikleri. 

akarsu-nedir

AKARSU NEDİR?

Kara yüzeyinde doğal bir yatak içerisinde eğim doğrultusunda hareket eden sulara akarsu denir. Yüzeysel akıma geçen her su akarsu olarak tanımlanamaz. Bir akarsu yıl içerisinde en az bir mevsim akar.

a-) Akarsuların Oluşumu

Akarsuyun oluşabilmesi için akarsu yatağının suya doygun hale gelmesi gerekir. Toprak; yağış suları, eriyen kar ve buzul suları ile kaynak sularıyla doygun hale geldikten sonra fazla sular, eğim doğrultusunda yüzeysel akışa geçer

Akarsular üç kaynaktan beslenir:

  • Yağış suları
  • Yeraltı suları
  • Kar ve buzul suları

Akarsuyun oluşum ve gelişimini sıcaklık ve yağış gibi ikim koşulları, yer şekilleri ve ideolojik yağış ile yeraltı suları ve kaynaklar etkiler.

1-) İklim

Yağış miktarının fazla olduğu yerlerde, gelişmiş bir akarsu ağı vardır. Bu tür bölgelerdeki akarsuların taşıdıkları su miktarı da fazladır.

Kurak ve sıcak iklim bölgeleri bir akarsuyun kaynak sahası olamaz.

2-) Yer şekilleri ve jeolojik yapı

Eğimli arazilerde yağış sularının büyük bölümü yüzeysel akışa geçtiği için akarsu ağı yer şekillerinin sade olduğu bölgelere göre daha yaygındır.

Başta karstik araziler olmak üzere, geçirimli ve gözenekliliğin çok olduğu arazilerde yeraltına sızma fazla olduğu için zayıf bir akarsu ağı oluşur.

Geçirimliliği az olan araziler üzerinde daha sık akarsu ağı oluşur.

3-) Yeraltı suları

Taban suyu seviyesinin yüksek olduğu sahalarda, akarsular daha kolay gelişir.

Kaynak sularıyla beslenen akarsular, genel olarak kurumazlar.

Akarsular, yatağında su bulundurma durumlarına göre ikiye ayrılırlar:

1-) Sürekli akarsular

Bütün bir yıl boyunca akışa sahip olan akarsulara sürekli akarsular denir.

2-) Mevsimlik akarsular

Genel olarak yağışlı mevsimde oluşup kurak mevsimde kuruyan  akarsulara mevsimlik akarsu adı verilir.

b-) Akarsuyun Hızı

Bir akarsuyun hızı;

  • Yatak eğimine,
  • Yatağın genişliğine,
  • Taşınan su miktarına bağlıdır.

Akarsu yatağının eğimi arttıkça, eni daraldıkça ve taşınan su miktarı arttıkça akarsuyun hızı artar.

c-) Akarsu Havzası

Bir akarsuyun, kollarıyla birlikte sularını topladığı alana akarsu havzası denir.

Bir akarsuyla bağlanan ve akarsuyu besleyen daha küçük akarsulara akarsuyun kolları denir.

Bir akarsuyun doğduğu ve akışa geçtiği yere kaynak, denize veya göle döküldüğü yere ağız, içinden aktığı yüzeye yatak (mecra, çığır) adı verilir.

Akarsu havzaları çeşitli büyüklükte olabilir. Bir akarsuyun havzası büyüdükçe taşıdığı su miktarı artar.

İki havzayı birbirinden ayıran sınıra su bölümü çizgisi denir. Su bölümü çizgisi, iki havza arasındaki en yüksek kesimlerden geçer.

Bir akarsu denize veya göle dökülebilir. Bununla birlikte buharlaşmanın şiddetli olduğu yerlerde suyunu kaybederek veya geçirimliliğin fazla olduğu yerlerde yeraltına sızarak herhangi bir yere dökülmeden kaybolabilir.

Akarsular havzalarına göre ikiye ayrılır.

1-) Açık Havza

Suların bir deniz veya okyanusa ulaştıran havzalara açık havza denir.

2-) Kapalı Havza

Sularını denize ulaştırmayan havzalara kapalı havza denir. Kapalı havzalarda akarsular, dışa akışı olmayan bir göle, bataklığa dökülür. Bunun yanında yeraltına sızan ve buharlaşmayla kaybolan akarsular da kapalı havzadır.

Akarsu havzasının şeklini;

Arazinin eğimi, arazinin geçirgenlik durumu,

Yer şekillerinin özellikleri ve dağların uzanış doğrultusu belirler.

ç-) Akarsuyun Akımı (Debi)

Akarsu yatağının herhangi bir kesintiden birim zamanda geçen su kütlesine akım (debi) denir. Akım, m3/sn olarak ifade edilir.

Akarsuların akımı akarsuyun beslenme koşullarına bağlıdır.

Akarsuyun akımını etkileyen faktörler:

  • Havzaya düşen yağış miktarı ve yağış türü,
  • Akarsuyun göl veya bataklıktan beslenme durumu,
  • Havzanın büyüklüğü,
  • Arazinin geçirgenlik özelliği,
  • Yeraltı suları ve kaynaklar,
  • Sıcaklık ve buharlaşma şiddeti,

d-) Akarsu Rejimi

Akarsuyun akımında yıl içerisinde görülen değişimlere akarsuyun rejimi ya da akım düzeni denir.

Akarsular, yıl içinde akımındaki değişime göre ikiye ayrılır:

  • Düzenli rejimli akarsular,
  • Düzensiz rejimli akarsular

1-) Düzenli Rejimli

Akımında yıl içinde önemli bir değişim görülmeyen akarsular düzenli rejimlidir.

Her mevsim yağmur şeklinde bol yağış alan Amazon ve Kongo gibi Ekvatoral bölgede yer alan akarsuların rejimi düzenlidir.

2-) Düzensiz Rejimli

Akarsuyun akımında veya akarsu seviyesinde yıl içinde önemli değişimler oluyorsa düzensiz rejimlidir.

Yağış rejimi düzensiz olan akarsuların rejimi düzensizidir. İndus (Pakistan), Ganj, Brahmaputra (Hindistan ve Bangladeş) ve Sarı Irmak (Çin) gibi nehirler bunlara örnek gösterilebilir.

Ayıraca kış yağışları kar şeklinde düşen bölgelerde yer alan Lena, Obi ve Yenisey gibi akarsularında rejimi düzensizdir. Bu akarsuların akımı ilkbaharda artıp kışın azalır.

Düzensiz rejimli akarsular, akımındaki değişim sayısına göre de ikiye ayrılır:

a-) Basit rejimli akarsular

Akımında yıl içerisinde bir yükselme ve bir alçalma olan akarsulara basit rejimli akarsu adı verilir. Bu tür akarsuların havzaları bir iklim bölgesinde bulunur.

b-) Karma rejimli akarsular

Akımında yıl içinde birden fazla yükselme ve alçalma olan akarsulara karma rejimli akarsular adı verilir. Karma rejimli akarsular, genel olarak birden fazla iklim bölgesinden geçen akarsulardır. Örneğin Afrika’daki Nil Nehri gibi.

Akarsu rejimini etkileyen faktörler:

  • Yağış rejimi,
  • Yağış biçimi (kar veya yağmur),
  • Beslenme kaynağı (yağış, kaynak suları, eriyen kar ve buz suları gibi)

e-) Beslenme Biçimlerine Göre Akarsular

Akarsular beslenme biçime göre aşağıdaki gibi sınıflandırılır:

  • Yağmur suyuyla beslenen akarsular,
  • Kar ve buzul sularıyla beslenen akarsular,
  • Kaynak sularıyla beslene akarsular,
  • Göl veya bataklıkları çıkan akarsular

1-) Yağmur sularıyla beslenen akarsular:

Yağmur sularıyla beslenen akarsuların rejimi, yağış rejimine paraleldir. Yağışlı dönemde akarsuyun akımı yükselirken, kurak dönemde ya da yağışların azaldığı dönemde akımda düşüş görülür.

Örneğin, her mevsim yağış alan Ekvatoral ve okyanusal bölgelerdeki akarsuların rejimi düzenli; yazları yağışlı kışları kurak geçen muson ve savan iklimi ile yazları kurak kışları yağışlı geçen Akdeniz iklim bölgelerindeki akarsuların akımı düzensizdir.

2-) Kar ve buzul sularıyla beslenen akarsular:

Kar ve buzul sularıyla beslenen akarsuların akımı ilkbaharda ve yaz başlarında kar erimelerine bağlı olarak atarken, yaz ve kış mevsiminde akımında düşüş görülür.

Karasal ve step iklim bölgelerindeki akarsular bunlara örnek verilebilir.

Karasal iklim bölgelerindeki akarsular kışın çoğunlukla donar.

Yazın çok geç geldiği tundra ikliminde ise kar erimeleri yaza sarktığı için fazla akım yaz mevsiminde görülür. Kışın ise akarsular tamamen donar.

3-) Kaynak sularıyla beslenen akarsular:

Kaynak sularıyla beslenen akarsuların akımı, bulunduğu iklim bölgesine göre yağışlı dönemde artış gösterse de rejimi genel olarak düzenlidir.

4-) Göl veya bataklıktan çıkan akarsular:

Bir göl veya bataklıktan beslenen akarsuların akımında da yıl içinde ciddi bir azalma olmaz. Buna karşın, bulundukları iklim bölgelerine göre, kar erimeleri veya yağışlı dönem, akımlarında yükselmeye neden olabilir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir