Toprak Oluşumunu Etkileyen Faktörler Nelerdir?

Toprak oluşumunu etkileyen faktörler nelerdir?

TOPRAK OLUŞUMUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER

Toprak oluşumunda iklim, bitki örtüsü, yeryüzü şekilleri, ana materyal ve zaman gibi faktörler etkili olur.

1-) İklim Faktörü

İklim elemanlarından yağış ve sıcaklık, toprak etkileyen en önemli faktördür.

Sıcaklık ve yağış;

  • Kayaların fiziksel ve kimyasal ayrışmasını,

Bitki örtüsünün yetişmesi ve gelişmesini,

  • Topraktaki organik maddelerin parçalanmasını,
  • Topraktaki canlı hayatın aktivitesini
  • Toprağın yıkanmasını belirler.

2-) Bitki Örtüsü

Bitki örtüsü topraktaki verimliliği sağlayan, organik maddelerin (humus) en önemli kaynağıdır. Toprağa karışan bitkilerin kök, dal, yaprak ve kabukları, sıcaklık ve suyun etkisiyle ayrışarak toprağın besin değerini ve verimini artırır..

Bununla birlikte bitkiler, eğimli sahalarda toprağı tutar ve erozyonu azaltarak toprağı korur.

İklimin ve doğal bitki örtüsünün toprak oluşumuna etkileri, iklim bölgelerine göre şöyle açıklanabilir:

a) Ekvatoral bölge:

  • Yıl boyunca yağış ve sıcaklık ortalamalarının yüksek olması nedeniyle kalın ve kırmızı topraklar (laterit) gelişir.
  • İklim koşulları gür bitki topluluklarının oluşmasını sağladığı için toprak üstüne düşen bitki artıkları fazladır.
  • Yüksek sıcaklık ve nem koşulları altında bitki artıkları hızla mikroorganizmalar tarafından ayrıştırılarak humusa dönüştürülür.
  • Yağış miktarının fazla olması nedeniyle topraktaki humus ve bitki besin maddelerinin çoğu yıkanmayla uzaklaştırılır.

b) Tropikal çöl bölgeleri:

  • Yağış miktarı son derece az olduğundan toprak bitki örtüsünden mahrumdur.
  • Sıcaklık yeterli olmasına karşın, suyun yetersiz olması nedeniyle kimyasal ayrışma ve toprak oluşumu tam olarak gerçekleşmemektedir.
  • Bu nedenlerle sıcak çöller gerçek anlamda toprak örtüsünden mahrumdur.
  • Bu kesimlerde fiziksel olarak çözülmüş, çoğunlukla birkaç cm kalınlığında tuzlu ve alkali maddeler, bakımından zengin olan kırmızı renkli topraklar oluş-muştur.

c) Orta Kuşak’ın ılıman bölgeleri:

  • Yağış miktarının yeterli ve sıcaklığın orta derecede olması nedeniyle toprak organik madde bakımından zengindir.
  • Aşırı yağış almaması nedeniyle toprak bitki besin maddeleri ve mineral madde bakımından zengindir.
  • Çoğunlukla nötr reaksiyon gösteren topraklar hakime durumdadır.

ç) Orta Kuşak’ın yarı nemli karasal bölgeleri:

  • Çayır örtüsü altında organik madde bakımından zengin topraklar gelişir.
  • Humus bakımından çok zengin olan koyu renkli topraklar (çernozyom) yaygındır.
  • Toprağın alt katında kireç oranı fazladır.

d) Orta Kuşak’ın yarı kurak karasal iklim bölgeleri:

  • Cılız bitki örtüsünün görüldüğü step bozkır örtüsünün altında oluşur.
  • Buharlaşma şiddetinin fazla olması nedeniyle tuz ve kireç oranı daha fazladır.
  • Orta derecede organik madde barındırır.
  • Alt katında karbonatların biriktiği kahverengi ve kestane renkli toprakları yaygındır.

e) Yüksek enlemlerin soğuk nemli iklim bölgeleri:

  • Sıcaklık ortalamalarının düşük buna karşın yağış miktarının fazla olması nedeniyle iğne yapraklı ormanlar gelişmiştir.
  • Yağışlarla ve bitkilerin oluşturduğu organik asitler nedeniyle toprak aşırı derecede yıkanmıştır.
  • Yıkanmanın asın olması nedeniyle toprağın üstünde yıkanma ve ayrışmaya dayanıklı olan silisler hâkim duruma geçmiştir.
  • Bitki örtüsünün gür olması nedeniyle toprak üzerinde bitki artıkları kalın bir örtü oluşturur.
  • Ancak sıcaklığın düşük olması nedeniyle bitki artıkları uzun süre ayrışmadan kalır.
  • Bu nedenle toprağı oluşturan organik kat ile mineral toprak katı kesin bir sınırla birbirinden ayrılmaktadır.
  • Bu bölgelerde asit reaksiyon gösteren boz renkli yıkanmış topraklar (podzol) yaygındır.

g) Kutup altı, çok soğuk nemli iklim (tundra) bölgeleri:

  • Toprak, yılın büyük bir bölümünde buz ve kar örtüsü altında donmuş halde bulunur.
  • Kısa süren yaz mevsiminde toprağın yalnızca üst kısımları çözülür.
  • Alt kısımları yaz mevsiminde de donmuş olarak kaldığı için eriyen kar ve buz suları yeraltına sızmaz ve yer yer bataklıklar oluşur.
  • Topraktaki ayrışma sadece kısa yaz mevsiminde sınırlı miktarda gerçekleşir.
  • Bu nedenle toprak çok sığ ve incedir.
  • Toprak, üzerinde yosunların ve kısa boylu otların gelişmesine elverişlidir.

3-) Yerşekilleri Faktörü

İklim koşullarına göre toprağın oluşması için yerşekillerinin sade veya hafif engebeli ve topraktan suyun sızması gerekir.

Yerşekilleri faktörü eğim, yükselti, bakı ve drenaj (suyun sızma durumu) özellikleriyle toprak oluşumunu etkiler.

a) Eğim

Eğimli ve engebeli sahalarda ana kayanın çözülme ve ayrışmasıyla oluşan malzeme, yüzeysel akışa geçen sular yerçekiminin etkisiyle devamlı olarak süpürüldüğü için toprak katmanı gelişememektedir.

Bu nedenle eğimli sahalarda, ormanların veya çayır örtüsünün bulunduğu sahalar dışında topraklar oluşamamaktadır.

Bununla birlikte, aşınan malzemelerin sürekli biriktiği sahalarda da toprak oluşumu tamamlanamamaktadır.

Eğimli sahalarda ayrışan ana kayanın parçaları, eğim doğrultusunda kaydığı için toprak tabakası daha ince ol ve ana kayanın özelliklerini yansıtır.

Bunun yanında eğim, suyun tutulmasını ve bitkiler yetişmesini güçleştirir.

b) Yükselti

Yükseltiye bağlı olarak sıcaklık azalmakta ve belli bir yükseltiye kadar yağış artmaktadır. Dağların yüksek kesimlerinde de donma ve çözülme olayının sıklığı mekanik çözülmeyi hızlandırır.

Yükseltinin iklim üzerindeki etkisine bağlı olarak, dağ yamaçları boyunca farklı toprak tipleri oluşur ve dikey doğrultuda kuşaklar oluşur.

Örneğin, İç Anadolu Bölgesi’nde Tuz Gölü çevresinde tuzlu ve boz renkli topraklar, yüksek kesimlerde kahverengi ve topraklar görülür.

Doğu Anadolu’nun yüksek platolarında sıcaklığın azalması ve yağış miktarının artışına bağlı olarak, humusça zengin kara topraklar görülür.

c) Bakı

Bakı faktörü, Güneşten alınan enerji miktarı üzerinde etkilidir. Farklı bakılara sahip yamaçlarda ısınma ve dolayısıyla buharlaşma ve nemlilik koşulları farklı olmaktadır.

Bu durum kayaların çözülmesi, bitki örtüsünün yerleşmesi, dolayısıyla toprak oluşumunu etkilemektedir.

Kuzey Yarımküre’nin Orta Kuşak ve yüksek enlemlerinde güneye bakan yamaçları; Güney Yanmküre’nin de aynı enlemlerdeki kuzeye bakan yamaçları, diğer yamaçlarına göre daha fazla ısınmakta ve daha kurak bir ortam oluşmaktadır.

Buna karşın, Güneş’e dönük olmayan yamaçlar daha az ısındıkları için nemli bir ortam oluşmuştur.

Bu koşullar altında, aynı yükseltiye sahip kuzey ve güney yamaçlarda farklı toprak tipleri oluşur.

4-) Ana Materyalin Etkileri

Toprağın oluşabilmesi için öncelikli olarak ana kayanın ayrışması gerekir.

Toprak örtüsü altında bulunan ve ayrışma veya parçalara maya uğramamış her türlü kaya veya depoya ana materyal ya da ana kaya denir.

Ana materyal sert kayalar olabileceği gibi, dış kuvvetlerin etkisiyle taşınan alüvyon, lös ya da gevşek volkan kumu da olabilir.

Ana kayanın kimyasal bileşimi, çatlaklık ve gözeneklilik durumu ayrışma ve toprak oluşumunu önemli ölçüde belirler.

Toprağın rengini, fiziksel ve kimyasal özellikleriyle, mineral yapısını büyük ölçüde ana materyal belirler.

Örneğin granit ayrıştığında kumlu, kiltaşı ayrıştığında kili toprak ve kalker ayrıştığında kireçli topraklar oluşur.

Ayrışmanın ileri safhalarında toprak kalınlığının artmasıyla ana materyalin etkisi azalır.

5-) Zaman Faktörü

Ana materyalin parçalanması ve ayrışması, üzerinde bitki örtüsünün gelişerek toprağın organik madde bakımından zenginleşmesi ve kalın bir toprak tabakasının oluşması binlerce yıllık bir süreç sonucunda gerçekleşir.

Zamanın toprak oluşumu üzerindeki etkisine örnek olarak, yaşlı volkanik alanlarda (Erzurum – Kars ve Orta Kızılırmak bölümleri) toprak oluşumu gerçekleşmişken; Manisa-Kula çevresindeki genç volkanik alanlarda toprak, daha oluşum aşamasındadır.

Herhangi bir saha üzerinde toprağın ne kadar sürede oluştuğu konusunda kesin bir süre vermek mümkün değildir. Bu durum, iklime, bitki örtüsüne ve ana kayanın özellikleri ne göre değişir.

Örneğin, nemli ve sıcak iklim koşulları altında, kolayca ayrışabilen bir ana kaya üzerinde 100 yılda 1 cm kalınlığında toprak oluşabilirken, aynı iklim koşulları altında silisli, dirençli kayalarda bu miktar ancak 1000 yılda oluşabilir.

Bununla birlikte aynı ana materyal üzerinde nemli ve sıcak iklim koşulları altında toprak oluşumu, yüksek enlemleri yükseltinin fazla olduğu sahalara göre daha hızlı gerçekleşir.

Süreli aşınma veya birikmenin olduğu yüzeylerde toprak oluşumu gerçekleşmemektedir. Bu nedenle buralarda zamanın toprak oluşumu üzerindeki etkisinden söz edilemez.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir