Sözcüklerde Anlam Değişmeleri

Sözcükte anlam değişmeleri konu anlatımı. 

SÖZCÜKLERDE ANLAM DEĞİŞİMLERİ

Anlam değişmesi, bir sözcüğün başlangıçta ifade ettiği anlamda daralma, genişleme belirlemesi ya da bir zaman sonra başka bir anlamı karşılar hâle gelmesidir.

1-) Anlam Daralması

Sözcük, eskiden anlattığı nesne ya da kavramın bir bölümünü, bir türünü anlatır duruma gelirse buna anlam daralması denir.

  • Türkçede eskiden “içilebilen sıvı maddelerin tümünü karşılayacak biçimde” kullanılan “içki” kelimesi, günümüzde sadece “içinde alkol bulunan içecekler” için kullanılır.
  • Türkçede eskiden “düşünmek, yaşamak, öldükten sonra canlanmak” gibi anlamları karşılayan “sanmak” “sözcüğü” günümüzde “zannetme” anlamında kullanılır.
  • Bugün kullandığımız “oğul” ve “oğlan” sözcükleri eskiden hem kız hem erkek çocukları için kullanılırdı. Ancak bu sözcük günümüzde sadece erkek çocukları için kullanılmaktadır. İşte bu sözcüklerde anlam daralması vardır.

2-) Anlam Genişlemesi

Bir sözcük, temel anlam olarak bir nesnenin, bir işin bir bölümünü ya da bir türünü gösterirken zamanla o nesnenin bölümünü, bütün türlerini anlatır duruma gelirse buna anlam genişlemesi denir.

  • “Yıldız”, ışıklı gök cisimlerinin adıdır. Yıldız kelimesi, zaman içerisinde sinema, tiyatro, ses sanatçıları vb. için de kullanılır olmuştur. Ayrıca günümüzde “bir toplulukta, bir meslekte üstün başarı gösteren kimse için de yıldız kelimesi kullanılmaktadır.
  • “Çevre” sözcüğü “bir şeyin yakınını anlatan” anlamındayken zamanla “muhit, ortam, geometri terimi…” kavramlarını karşılamaya başlamıştır. Sözcük “doğal ortam, tabiat” anlamında da kullanılmış, dolayısıyla anlam genişlemesine uğramıştır.
  • “Koca” sözcüğünün, ilk anlamı “büyük, geniş”tir. Bu sözcük daha sonra “kocaman, iri” anlamını; yaşlı, ihtiyar, pir anlamını; “yüksek” anlamını ve “büyük, ulu” anlamlarını kazanmıştır.

3-) Anlam İyileşmesi

Bir sözcüğün, başlangıçta kötü bir anlam taşırken zaman içinde iyi bir anla karşılayacak hâle gelmesidir.

  • Eskiden “kötü, hırsız” anlamına gelen “yavuz” sözcüğü sonradan “yiğit, kahraman” anlamını karşılar durumuna gelmiştir, buna da anlam iyileşmesi denir.
  • Eskiden “geveze, çok ve boş konuşan” anlamına gelen “ozan” sözcüğü günümüzde “şair” anlamını karşılayacak biçimde kullanılmaktadır.

4-) Anlam Kötüleşmesi

Bir sözcüğün, başlangıçta iyi bir anlam taşırken zamana içinde kötü bir anlamı karşılayacak hâle gelmesidir.

  • “Efendi” kelimesi eskiden “eğitim görmüş kişi” anlamında kullanılırken bugün “efendi” kelimesi, “az öğrenim görmüş ya da hiç öğrenim görmemiş kimse” anlamında kullanılmaktadır. Burada anlam kötüleşmesi olmuştur.
  • “Canavar” kelimesi eskiden “canlı, yaşayan, hayvan” gibi anlamları karşılamıştır. Günümüzde ise olumsuz bir anlam karşılar hâle gelmiştir. Bu sözcükte de anlam kötüleşmesi olmuştur.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir