Cümlede Anlam İlişkileri

Cümlede anlam ilişkileri ve cümle çeşitleri, cümlede anlam ilişkileri örnekleri.   

Neden (Gerekçe) – Sonuç Cümlesi

Bu cümlelerde birden fazla yargı vardır. Yargılardan biri sonuç diğeri de sonucun gerçekleşmesine yol açan “neden” dir. İki yargı genellikle “-dığı için” kalıbıyla bağlanır. Bu bağlayıcı dışında “-den, -den dolayı, yüzünden, sayesinde, ile…” bağlayıcıları da kullanılır.

Örnek:

Antalya – Denizli yolunun genişletilmesi ile Denizli’de turizm gelişti.

                          neden                                                     sonuç

  • Kar yağdı da yollar kapandı.
  • Eve geç geldi diye babası kızdı.
  • Çalışkanlığı sayesinde başarılı oldu.

UYARI:

Neden – sonuç cümlelerinde kimi zaman sonuç önce neden sonra olabilir.

Yazın güneşlenemiyor; güneşe alerjisi var.

            sonuç                          neden

Gönül gurbet ele gitme, ya dönülür ya dönülmez.

             sonuç                             neden

Amaç Cümlesi

Eylemin hangi amaçla yapıldığını anlatan cümlelerdir. Bu cümlelerde ulaşılmak istenen amaç için eylem başlatılmıştır; ancak amaç gerçekleşmemiştir.

Örnek:

Balık avlamak için denize açıldı.

         amaç

UYARI:

Amaç cümlesinde iki yargı arasında genellikle “-mek için” kalıbı kullanılır; ama bunun dışında değişik bağlayıcılar da vardır.

  • Güneşin doğuşunu izlemek üzere dağa tırmandılar.
  • Sahneye şarkı söylemeye çıkmış.
  • Araba almak amacıyla para biriktiriyor.

Koşul Cümlesi

Temel yargının gerçekleşmesinin koşula bağlandığı cümlelerdir. Birden fazla yargısı olan cümlelerdir. Koşul cümlelerinde “sonuç” daha gerçekleşmemiştir:

  • Kitap okursam bilgim artar.

        koşul

  • Yeni ayakkabıyı giyebilirsin; fakat onunla futbol oynamayacaksın.

                                                                            koşul

  • Spor yaptıkça sağlığın düzelecektir.
  • Ehliyet almadan araba kullanamazsın.
  • Üç gün sonra vermek üzere kitabı benden istedi.
  • Kendini bu kadar dinlersen hastalık yakanı bırakmaz.
  • İstersen mutluluğu yakalayabilirsin.

UYARI:

Kimi cümleler “-se, -sa” İle kurulmasına karşın koşul anlamı taşımaz:

Sinemaya gitmesek de futbol oynasak.

O konuyu konuşsak da olur konuşmasak da.

Namık Kemal romantizmden, Recaizade Mahmut Ekrem’se realizmden etkilenmiştir.

Karşılaştırma Cümlesi

İki varlığın ya da kavramın eşitlik, üstünlük, farklılık yönüyle anlatıldığı cümlelerdir:

  • Bu sefer konuyu daha iyi anladım.
  • Son on yılın en sıcak gününü yaşadık.
  • Ahmet Haşim’in şiirleri, gezi yazılarından ünlüdür.
  • Bursa, Kütahya kadar soğuk değildir.
  • Hiç kimse senin gibi yardımsever değildir.
  • Bu tatlılar anneminkilerden güzel değil.
  • Halk edebiyatında hece ölçüsü, divan edebiyatında aruz ölçüsü kullanılır.

Aşamalı Durum Cümlesi

Bir cümledeki yargının zamana, duruma, olaylara bağlı aşamalardan derece derece geçerek gerçekleşmesini anlatan cümlelerdir:

  • Hastanın durumu gün geçtikçe düzeliyordu.
  • Bebek günbegün büyüyor.
  • Yağmurun şiddeti gittikçe artıyordu.
  • Şirketin kârı yıldan yıla yükseliyordu.
  • Yemeği çok yedikçe kilo alıyor, kilo aldıkça hareket yeteneği azalıyordu.

Varsayım Cümlesi

Bir olayın, bir durumun gerçek olup olmadığına bakılmaksızın gerçekmiş gibi kabul edilip düşünülmesidir. Bu tip cümleler, “tut ki, diyelim ki, farz edelim…” sözleriyle kurulur:

  • Tut ki dediklerin gerçekleşti, o zaman herkese p yardım ederiz.

Olasılık / Olabilirlik

Bir olayın, bir düşüncenin olabilmesi durumunu, (olabilirliğini ihtimalini) anlatan cümlelerdik Bu cümlelerde kesinliği olmayan olay ya da durum hakkında yoruma dayalı yargı bildirilir:

  • Bugün galiba şarkıcının yaş günüymüş.
  • Vazoyu küçük kardeşim kırmıştır.
  • Bugünkü yarışı sanırım ekibimiz kazanacak.
  • Babam şu sıralar eve varmış olmalı.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir